'Eerst goed voor jezelf zorgen, voordat je er voor een ander kunt zijn.'

Kun jij vertellen wat de Nationale Zorgreserve is?

De Nationale Zorgreserve is een landelijk netwerk van zo’n 6.000 mensen met een zorgachtergrond die kunnen worden ingezet tijdens een crisis of ramp. Dat zijn bijvoorbeeld mensen die met pensioen zijn, mensen die nu ander werk doen maar ooit in de zorg hebben gewerkt, of net afgestudeerden met een zorgdiploma. De Nationale Zorgreserve is sinds kort ook uitgebreid met psychologen en psychiaters. Als zorgreservist bieden zij psychosociale zorg en begeleiding.

De zorgreservisten kunnen worden ingezet op het moment dat de zorg overbelast raakt, bijvoorbeeld tijdens een pandemie, grote stroomstoring of andere noodsituatie. Het gaat altijd om inzet binnen Nederland.

Hoe ben jij er zelf mee in aanraking gekomen?

Daarvoor moeten we teruggaan in de tijd. In de coronatijd viel mijn werk als freelancer stil. Ik wilde me toen graag nuttig maken en heb me aangeboden bij ziekenhuizen in de buurt om te helpen. Dat lukte op dat moment niet, wat me verbaasde want er was zo’n grote behoefte aan extra zorgverleners. Iedere vorm van coördinatie leek te ontbreken. Achteraf begrijp ik, dat precies om die reden de Nationale Zorgreserve is ontstaan. Mijn leidinggevende kent mijn achtergrond en mijn zorghart en heeft mij toen gevraagd om een workshop te organiseren voor deze club. Met heel veel plezier heb ik dit natuurlijk gedaan.

Hoe kwam ARQ hierbij in beeld?

Dit is een voorbeeld van hoe een balletje kan rollen. Onze directeur was op een congres en ontmoette de bestuurder van de Nationale Zorgreserve en al verkennend zagen zij mogelijkheden voor een samenwerking. In eerste instantie lag de focus van de Nationale Zorgreserve vooral op het werven van mensen. Inmiddels zitten ze meer in de fase van ‘binden en boeien’. Daarbij ontstond de vraag: hoe zorg je goed voor deze zorgreservisten? Kijk, dan moet je natuurlijk bij ARQ IVP zijn!

Vanuit die vraag zijn ze begonnen met het organiseren van regionale bijeenkomsten. Collega’s Pleuni Corton en Ine Spee hebben daar workshops gegeven over bijvoorbeeld goed voor jezelf zorgen. Daarna volgde een landelijke bijeenkomst met zo’n 210 zorgreservisten. Ook daar werd ARQ gevraagd workshops te geven en dat hebben Pleuni en ik toen op ons genomen.

Kun je wat meer vertellen over die workshops?

Collega Pleuni gaf workshops over morele belasting: je kunt in crisissituaties voor lastige dilemma’s of vraagstukken komen te staan, en dat kan stress geven. Hoe ga je daarmee om? Mijn workshop ging over opvang en nazorg na incidenten. Dus: in wat voor situatie kom je terecht als zorgreservist, hoe blijf je overeind als je geen deel uitmaakt van een hecht team, waarvan we weten dat dit zo belangrijk is voor gezond herstel. Hoe zorg je dan goed voor jezelf? Maar we hebben het ook gehad over welke rol de Nationale Zorgreserve als organisatie daarin kan spelen. Mensen dachten mee of ze bijvoorbeeld peer support of een hulplijn of een appgroep nodig hebben als dit speelt.

Wat viel je het meest op tijdens die workshops?

Wat mij vooral opviel, is dat het echt zorgverleners in hart en ziel zijn. Mensen die zich willen inzetten en iets willen betekenen voor anderen. Ze voelen zich weerbaar. Ik kreeg de indruk dat ze het prettig vonden om gehoord, gezien en verzorgd te worden. Het zijn echte doeners: handen uit de mouwen en gaan. Maar daarin zit - zeker in tijden van crisis - ook een risico, namelijk dat ze minder goed voor zichzelf zorgen.

Wat bedoel je daarmee?

De focus bij zorgverleners ligt heel sterk op de ander. Terwijl het juist in dit soort situaties belangrijk is om ook stil te staan bij jezelf. Je kunt het vergelijken met het zuurstofmasker in het vliegtuig: je moet eerst goed voor jezelf zorgen, voordat je er voor een ander kunt zijn.  

Wat maakt het werk van zorgreservisten in crisissituaties extra uitdagend?

Een zorgreservist komt invliegen in een bestaande organisatie, en vaak in een hecht team. Een team dat al op elkaar ingespeeld is. Een week later kan de zorgreservist alweer ergens anders ingezet worden. Je vliegt erin en je vliegt eruit. We weten dat werken in een hecht team belangrijk is, maar als reservist val je daar niet automatisch onder. Tegelijk zit iedereen in een soort overlevingsstand. Als je dan niet standaard in een hecht team zit, is er dan aandacht voor je?  

Welke vragen roept dat op?

Vragen als: Bij wie kan jij je hart luchten? Hoe zorg jij voor hersteltijd? Maar ook: wie zorgt er voor jou als zorgreservist. Is er opvang of nazorg geregeld? Kan je terugvallen op collega’s? Of heb je iets anders nodig, zoals een hulplijn of een vorm van peer support?

Wat kan bijvoorbeeld de zorginstelling waar je dan bij geplaatst wordt tijdelijk voor je betekenen en wat kan de Nationale Zorgreserve zelf doen. Is het mogelijk en werkt het om bv een landelijk Team Collegiale Opvang (TCO) in te richten. Dat zijn gesprekken die nu gaande zijn.  

De eerste workshops zijn geweest. Hoe reageerden de mensen op deze worskhops?

Dat was heel interessant. Ik sprak bijvoorbeeld een nuchtere wijkverpleegkundige die al met pensioen was, en die zei: “Waar is dit gepamper allemaal voor nodig? We kunnen dit toch gewoon?”. Dat typeert die betrokkenheid en dat ‘doeners’-karakter. Veel mensen gaven juist aan dat ze het fijn vonden dat ze mee mochten denken over wat zij nodig hebben. En dat er naar hen geluisterd werd, in plaats van dat er over hen werd beslist. Een deelnemer vertelde dat ze het waardevol vond om beide workshops te volgen omdat ze elkaar goed aanvulden. En weer iemand anders vroeg waar ze klassiek kon leren zingen om zichzelf en haar hersenen weer op een andere manier uit te dagen. Mensen waren echt bezig om hoe ze mentaal fit en veerkrachtig kunnen blijven, dat vond ik mooi!

En wat neem jij hier zelf uit mee?

Voor mij bevestigt het hoe belangrijk het is om niet alleen te kijken naar inzet, maar ook naar ondersteuning. Juist deze groep is enorm gemotiveerd en betrokken, maar heeft ook aandacht nodig om dat werk op een gezonde manier vol te kunnen houden. Het is een fijn idee dat er een netwerk van zorgverleners voor ons klaarstaat op het moment dat er een crisis uitbreekt. Ik heb op die dag het besluit genomen om mezelf aan te melden als zorgreservist.

Meer informatie over de Nationale Zorgreserve